Historia Tułowic | Tillowitz | Sygnatury

 

Rozwój przemysłu ceramicznego Tułowice zawdzięczają panującemu na tych ziemiach rodowi von Praschma. Johan Nepomuk zainteresował się złożami glinki ceramicznej zalegającymi w okolicach Ligoty i Rutek, i w 1813 roku (niektore źródła podają 1811) w przyzamkowych stajniach założył pierwszą wytwórnię tułowickiego fajansu. Następnym właścicielem fajansiarni zostaje w 1819 roku  dotychczasowy jej kierownik techniczny Johan Degostschon.

W 1835 roku dobra Tułowice zakupił hrabia Ernst von Frankenberg-Ludwigsdorf a w 1842 roku odkupuje od wdowy po synu Johana Degostschona wytwórnię fajansu. Do prowadzenia fabryki zatrudnił nowego zarzadcę – inspektora Seligera, który wprowadził szereg unowocześnień w technologii produkcji. Glazurę do pokrywana naczyń wykonywano z czarnej szlaki pochodzącej z tułowickiego pieca hutniczego i dzięki temu wyroby tej manufaktury nazywano “czarną porcelaną”. Zastosowany przez Seligera sposób zdobienia naczyń glazurą i srebrem pozostał tajemnicą i po jego śmierci zaprzestano produkcji fajansu.

Rok 1852 (inne źródła podają 1858) był przełomowym dla fabryki, ponieważ wprowadzono modernizacje, które umożliwiły produkcję porcelany. Od tego momentu zakład przyjął nowa nazwę Grafliche Frankenberg’sche Porzellanmanufaktur. Około 1870 roku fabrykę wydzierżawili Heckmann & Rappsilber, którzy posiadali już manufakturę porcelany w Jaworzynie Śląskiej. W 1881 roku fabryka brała udział w wystawie przemysłowej we Wrocławiu. 1 maja 1889 roku powtórnie zmieniła właściciela, fabrykę wydzierżawił Erhard Schlegelmilch (ur.1866, zm.1934) z Suhl w Turyngii.

Fabryka z zewnątrz. Źródło NAC

W 1894 roku Erhard Schelgelmilch rozpoczął budowę nowej fabryki porcelany w Tułowicach. Fundatorem przedsięwzięcia był jego ojciec Reinhold Schlegelmilch (ur.1837, zm.1906). Nowa fabryka została filią wytwórni porcelany w Suhl, która powstała w 1869 roku i byta własnością Reinholda Schlegelmilcha.

Budowę  nowej fabryki porcelany koło stacji kolejowej ukonczył w 1904 roku a w 1905  wykupił dzierżawioną od hrabiego Frankenberga starą fabrykę. Jako właściciel przeniósł wszystkie działy wraz z pracownikami do nowej fabryki.

Zdjęcie grupowe pracowników z 1902 roku

Starą wytwórnię wymeldowano z rejestru handlowego dopiero w 1938 roku, pomimo że od przeszło 30 lat nie produkowała już porcelany. Prawdopodobnie jej zabudowania były wykorzystywane jako magazyny surowców i wyrobów gotowych. Według innych informacji zabudowania fabryki zostały rozebrane w 1906 roku. Bracia Schlelgelmilch podzielili się obowiązkami, Erhard zarządzał fabryką w Suhl, Arnold w Tillowitz, pozostawiajc na swoich wyrobach znak fabryki ojca Reinholda (R.S.)

W 1916 roku po zamknięciu interesów w Turyngii  bracia przenoszą się do Tułowic. Zamieszkanie dała im piękna willa położona w parku krajobrazowym, wybudowana na początku lat 90. XIX wieku, aktualny adres Parkowa 7 (willa jest w rękach prywatnych) oraz wybudowana dużo pożniej (1920 r.) willa nad stawem Hammerteich.

Nowy właściciel przyczynił się do znacznego rozwoju zakładu, który w 1910 roku zatrudniał 600 osób a około 95 proc. produkcji eksportowano do Stanów Zjednoczonych i Kanady. Wyroby tułowickie sprzedawano również w Ameryce Południowej, Francji, Holandii i krajach Orientu. Firma utrzymywała swoje przedstawicielstwa w wielu wielkich miastach, takich jak Amsterdam, Londyn, Paryż i Wiedeń. Wprowadzono  nowe techniki zdobnicze: złocenia, malowanie ręczne, porcelanę w kolorze kości słoniowej. Zatwierdzono  również nowe oznaczenia przedmiotów w formie marki EPOS na siatce kuli ziemskiej.

Zakład nazwano Porzellanfabrik Reinhold Schlegelmilch Zweigniedertassung Tillowitz – Fabryka porcelany Reinhold Schlegelmilch filia fabryki w Tułowicach. Została ona przyjęta od nazwy głównej wytwórni w Suhl. Na ogłoszeniach reklamowych tułowicka fabryka używała roku 1869 jako daty założenia, mimo że w rzeczywistości była to data powstania macierzystej fabryki w Turyngii.

Do roku 1916 wyroby z Tułowic i Suhl były sygnowane tymi samymi znakami. Obecnie jest bardzo trudno jednoznacznie stwierdzić, czy dany wyrób został wytworzony w Suhl czy w Tułowicach. Dlatego okres pomiędzy latami 1894 a 1916 należy rozpatrywać jako okres jednego przedsiębiorstwa. W 1916 roku fabryka w Suhl zostaje zamknięta, pozostają tam jednak biura, które dopiero w 1932 roku zostały przeniesione do Tułowie. Od tego momentu (1916) fabryka otrzymata samodzielność i nosiła nazwę Reinhold Schlegelmilch Porzellanfabrik Tillowitz. którą używała do 1945 roku.

Warto zauważyć, że w Suhl w 1861 roku powstała fabryka porcelany Erdman Schlegelmilch, zbudowana przez trzech braci i nazwana tak na cześć ich ojca. Fabryka ta, posługująca się marką E.R. została zamknięta w 1935 roku, oprócz zbieżności nazwiska i miejsca nie ma nic wspólnego z produktami R.S. powstającymi i w Suhl, i w Tillowitz.

(błędne dane na ten temat zawiera encyklopedia Gatysów, sprostowałam na podstawie: Antique Trade Antiques & Collectibles 2008 Price Guide)

Dla rodziny Schlegelmilchów bardzo ważna była jakość wytwarzanej porcelany. Odbiorcy cenili sobie szlachetną porcelanę, cechującą się klarowną i wykwintną formą, dekorowaną motywami roślinnymi, z delikatnie uszlachetnionymi złotymi brzegami. Od 1910 roku do czasu wybuchu II wojny światowej wytwarzano głównie serwisy do kawy i herbaty, wazony, przybory toaletowe, tabakiery i różnego rodzaju pojemniczki. Stosownie do panującej mody produkowano stylizowane naczynia, dopasowując je do zmieniających się gustów klientów poprzez zmianę kolorystyki i dekoracji. Coraz większym zainteresowaniem cieszyły się wyroby w stylu art deco oraz porcelanowe figurki. Istotna jest również różnorodność szkliw stosowanych w fabryce RS. W zależności od użytych materiałów wykończeniowych elementy RS mogą mieć połysk, opalizujący połysk lub matowy wygląd powierzchni.

Lata 1900-1905 były dla RS Prussia szczytem secesyjnych projektów, które stworzyli, a tym samym prawdopodobnie najbardziej poszukiwanym przez kolekcjonerów okresem produkcji. W tym czasie powstawały przedmioty dekorowane wizerunkami kobiet w otoczeniu zmieniających się pór roku, reprodukcje obrazów np. Rembranta i Murillo, wizerunki krajobrazu, zwierząt i ptaków. Typowe dla tego okresu motywy kwiatowe są wyjątkowo piękne i ozdobne, doskonale wybarwione z częstym i charakterystycznym “cieniem liścia” – malunkiem, który wtapia się w tło.

Ekspozycja fabryczna. Źródło NAC

 

Ekspozycja fabryczna. Źródło NAC

 

Część produkowanych w fabryce Tillowitz wyrobów noszących znak “RS Germany” przez lata miała tendencję do prostszych form i subtelniejszej dekoracji. W latach 20. XX wieku niektóre przedmioty przyjmowały formę ówczesnej sztuki nowoczesnej przejawiającej się w postaci barwienia jednolitymi kolorami i nadawaniu kształtów geometrycznych. Warto również pamiętać, że w zakładach w Tillowitz produkowano “półfabrykaty” i wysyłano je za granicę w celu dekoracji. Pickard, znak studia dekoracyjnego założonego w Illinois w 1894 roku jest znakiem najczęściej spotykanym na  spodach wyrobów “RS Germany” w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie.

Słynna na całym świecie fabryka Schlegelmilcha, której wyroby do dziś są cenione przez kolekcjonerów funkcjonowała do 23 stycznia 1945 roku. Po zajęciu fabryki przez wojska radzieckie maszyny zostały zdemontowane i wywiezione do ZSRR. Fabryka została przejęta przez polskie władze 15 maja 1946 roku a po roku wznowiono produkcję korzystając z zachowanych form. Od 1951 roku przygotowywano linię technologiczną zakładu do produkcji porcelitu, który w przyszłości zastąpić miał wyroby porcelanowe, wtedy też zmieniono nazwę na: Zakłady Porcelitu „Tułowice”. Pierwsze, nowe wzory opracowywano w Instytucie  Wzornictwa Przemysłowego w Warszawie, póżniej zorganizowano własny ośrodek wzorcujący, kierownictwo powierzając Lucynie i Kazimierzowi Kowalskim. Produkowano serwisy kawowe, póżniej serwisy obiadowe, wazony i drobną galanterię, eksperymentując ze zdobieniami, wykorzystując kolorowe szkliwa, emalie, złoto, kalką offsetową i sitodruk. W 1960 r. rozpoczęto produkcję figurek projektu Hanny Orthwein, Lubomira Tomaszewskiego i Mieczysława Naruszewicza. W ofercie znajdowały się wazony i drobna galanteria. Od 1977 roku, kiedy w bezpośrednim sąsiedztwie uruchomiono całkowicie zmechanizowany nowy zakład, fabryka popadała w ruinę.

SYGNATURY:

 


Opracowanie: Anja Ciaś-Plachowa

Korekta: Maciej Janiszewski

Zdjęcia:

Woody Auction LLC