Historia Królewskiej Wytwórni Majoliki w Kadynach obejmuje lata 1903– 1945. Jej działalność dzielimy na dwa okresy. Pierwszy, to okres, gdy fabryką zarządzał jej założyciel – Wilhelm II Hohenzollern , aż do jego abdykacji i wypędzenia cesarza po przegranej przez Niemcy l wojnie światowej. Drugi, od 1918 r. do 1945 r., kiedy zakładem zarządzał doświadczony ceramik – Wilhelm Dietrich.

Wilhelm II Hohenzollern – ostatni niemiecki cesarz i król Prus, przedstawiciel dynastii Hohenzollernów. Źródło: Wiki

Na początku XX w. produkty z majoliki stały się bardzo modne w Niemczech. Podążając za tym trendem, w 1903 roku, niemiecki cesarz Wilhelm, namówiony przez rzeźbiarza Ludwiga Manzla, miłośnika subtelnej renesansowej majoliki, otworzył manufakturę ceramiki – „Królewską Majolikę i pracownię terakotową”(Königliche Majolika Werkstätten | Kadyny | Cadinen).

Fabryka powstała w małej miejscowości Kadyny k. Elbląga (niem. Cadinen), położona nad Zalewem Wiślanym, stała się wiodącym zakładem ceramicznym w Prusach Zachodnich. Wybór miejsca nie był przypadkowy. Obszar ten słynął z bogatych złóż glinek, a cesarz chciał uprzemysłowić tę rolniczą dotąd, część Niemiec, i stworzyć w Kadynach miejsce, w którym powstawać będą najwyższej klasy przedmioty sztuki użytkowej, produkowane na sposób przemysłowy.


Gust Wilhelma miał zdecydowany wpływ na kształt i zdobienia ceramiki, która opierała się na greckiej starożytności, włoskim renesansie, ale także na neorenesansie i secesji. Wilhelm II sam szkicował przykładowe modele ceramiki, a także osobiście zatwierdzał gotowe prototypy zaprojektowane przez zatrudnionych artystów. Pierwsze egzemplarze terakot i majolik kadyńskich były prezentami cesarskimi dla członków rodzin królewskich lub dygnitarzy państwowych.

Wydobycie surowca do produkcji Majoliki.

Produkcja ceramiki kadyńskiej w początkowym okresie szła dwutorowo: produkowano terakotę architektoniczną i luksusowe przedmioty majolikowe. Wyroby kadyńskie po raz pierwszy wystawiono na wystawie w Domu Rzemiosła Artystycznego Hohenzollernów w Berlinie w 1907 r., następnie w Domu A. Wertheima i na II Wystawie Przemysłu Ceramicznego, Cementowego i Wapienniczego w Berlinie w 1910 r. Największy rozgłos fabryce przyniosła nagroda na światowej wystawie w Turynie w 1911 r.

Wyrabianie masy. Źródło Muzeum Huis Dorn

W pierwszym okresie działalności manufaktury produkowano przedmioty w trzech blokach tematycznych: rzeźby, naczynia, plakiety i bibeloty związane z rodziną cesarza,
naczynia, rzeźby, detal architektoniczny w stylistyce historyzmu,
plakiety dekoracyjne, rzeźby i naczynia zdobione motywami secesyjnymi (w znikomym procencie). Proste formy zdobiono białymi i czarnymi wzorami na naturalnym ciemnoczerwonym tle. Obiekty terakotowe utrzymane były głównie w naturalnej kolorystyce.

Fragment albumu zbiorów Majolika-Werkstatt in Cadinen.

Wytwarzaną w Kadynach ceramikę architektoniczną można było zobaczyć między innymi na dekoracji berlińskiego metra wykonanego w stylu perskich kobierców, płaskorzeźbie w kościele ewangelickim w Kadynach, synagodze przy Fasenestrasse w Berlinie, czy hotelu „Atlantic” w Hamburgu z portretem Wilhelma II ozdobionym majolikami.

Przykład wystroju wnętrza Restauracji Kępińskiego w Berlinie.

Najbardziej znani artyści projektujący ceramikę to: Ludwig Manzel, Max Bezner, Wilhelm Dietrich i Oswald Bachmann. Inspirowali się oni bogatymi zasobami muzealnymi Sevres, Museum Yictorii i Alberta, Ermitażu, kolekcją antyków w Krajowym Muzeum Badeniiw Karlsruhe i kolekcjami prywatnymi, a także fabrycznymi, np. manufakturą założoną w XVIII w. przez księcia Carlo Ginori w Docci, która zapoczątkowała modę na majolikę. Niektóre modele do skopiowania lub inspiracji wskazywał cesarz Wilhelm II.

Pierwsze znane sygnatury kadyńskich warsztatów pochodzą z okresu przedprodukcyjnego, czyli z lat 1902–1903. Są to modele próbne, które powstawały z gliny kadyńskiej we wzorcowni Królewskiej Manufaktury Porcelany w Berlinie. Dlatego, na niektórych wyrobach ceramicznych możemy znaleźć stempel KPM i ryty, odręczny napis „Cadinen”.

Przykład początkowych sygnatur. Źródło: Opracowanie Barbara Pospieszna.

Zakład kadyński współpracował z KPM także w latach późniejszych 20. i 30. XX w., wtedy też na kamionkach figuralnych mógł być użyty jej stempel w postaci owalnego medalionu z orłem Rzeszy i napisem na otoku: „GIPS-FORMEREI IN BERLIN” oraz rytym poniżej numerem produktu. Pierwsze wyroby wykonane w Kadynach były znakowane rytym, odręcznym napisem „Cadinen l”. Oficjalnymi znakami warsztatów były stemple przedstawiające koronę królewską, a pod nią napis dużymi literami „Cadinen”.

Zdjęcie z budowy fabryki.

We wczesnym okresie produkcyjnym stosowano na stemplu jeszcze skrót K.M.W. (Kónigliche Majolik-Werkstatt) pisany dużymi literami, poniżej nazwy miejscowości.
Oprócz ceramiki, w Cadinen produkowano cegły, na które był bardzo duży popyt przed I wojną światową. Cadinen dostarczył cegłę m.in. na budowę neorenesansowego Reichsbanku w Gdańsku i do neogotyckiego kościoła katolickiego w Gdańsku-Stieglitz (budowa rozpoczęła się w 1903 r.). Cegły na most wiślany w Dirschau (Tczew) również pochodziły z Cadinen. Wokół manufatury w Cadinen zbudowano małe miasteczko – wzniesione z cegieł własnej produkcji.

Produkcja cegieł. Na zdjęciach widoczni pracownicy fabryki.


Pierwsze lata po l wojnie światowej były przełomowe w historii zakładu. Koniec wojny przyniósł duże zmiany w fabryce. Po przegranej wojnie przez Niemców i abdykacji Wilhelma, zakład rozwinął się dzięki Wilhelmowi Dietriechowi – niemieckiemu malarzowi i grafikowi okresu rokoka, który od 1926 r. aż do zamknięcia fabryki w 1945 r., pełnił funkcję dyrektora. Kierownikiem malarni został Gustav Liedtke, a głównymi projektantami byli Hans Haffenrichter i Artur Steiner. W latach 1918–1926, aby uratować zakład przed bankructwem, zaczęto produkować kopie osiemnastowiecznych pieców kaflowych, gdańskich i elbląskich. Znakowano je stemplem w kształcie trójkąta.

Wilhelm Dietrich prowadził też w laboratorium kadyńskim badania nad nową paletą barw. Dzięki tym pracom, wyroby kadyńskie charakteryzowały się niepowtarzalnym stylem wzornictwa. Naczynia zdobiono ornamentami maswerkowymi, cechowały się interesującym wachlarzem barw: błękit kobaltowy, ciepły i głęboki brąz – tzw. czerwień kadyńska oraz złocenia podkreślające rysunek dekoracji. Obok znanego stempla wytwórni zaczęto stawiać dodatkowe oznakowanie w postaci liter informujących o kolorystyce, np. brg (blau-rot-gold) i o wielkości ( np. l – rozmiar mały, II – średni). Wilhelm Dietrich, na kilka lat zaprzestał stosowania starego znaku na ceramice, który w oczywisty sposób kojarzył się z cesarzem, co miało negatywny wpływ na sprzedaż, ale powrócono do niego w końcu lat 20. XX w.

Przykład wazonu projektu Hansa Haffenrichtera


Fabryka nadal też czerpała zyski z produkcji cegieł. Po pierwszej wojnie światowej cegielnia zwiększyła produkcję odpowiadająć na zapotrzebowanie sektora publicznego. Po raz kolejny wydajność cegieł wzrosła w okresie narodowego socjalizmu. W 1938 roku, w mieście Cadinen zastosowano dwa piece pierścieniowe i dwie w pełni automatyczne prasy wytłaczające. Każdego dnia fabryka opuszczało 24 000 cegieł i 6000 płytek.


Zarówno dekoracja, jak i kształt obiektów z lat 20. i 30. XX wieku nawiązują do stylów historycznych w uproszczonej formie. Choć większość kadyńskiej majoliki była utrzymana w stylistyce historyzującej, widać też wpływy Bauhausu (np. serwis kawowy zbudowany z prostych brył stereometrycznych, czy ekspresjonizmu, lub wazy projektu Hansa Haffenrichtera o masywnej formie i rozbudowanym ornamencie). Do najciekawszych modeli naczyń, w duchu stylistyki Bauhausu, należy też typ dzbanka, który ze względu na kształt nazywano „kwoką”, jak również wysoki pojemnik ze stożkowatą pokrywką i żeberkowanymi ściankami korpusu, pokryty czerwonym szkliwem zaciekowym i natryskowym.

Przykład majoliki z Monogramem “F R” (Fridericus Rex)Źródło: https://www.hermann-historica.de

Prawie wszystkie naczynia z tego okresu powstawały, jako odlewy z form. Wśród asortymentu znalazły się przedmioty luksusowe, np. serwis myśliwski z uchwytami z kłów dzika, oprawny w srebro, ale też przedmioty nastawione na masowego odbiorcę m.in. bibeloty, popielniczki, dzbanki i plakiety. Produkowano barwnie szkliwione figurki zwierzęce: jastrzębi, niedźwiedzi polarnych, pum, koni i lwów. Projekty pochodziły od ceramicznych artystów: Arthura Steinera, Heinricha Splietha, Maxa Beznera i Alberta Hinricha Hussmanna.

 

Przykład ceramiki Entwurf Max Bezner . Źródło: Jenö da Capo

W końcu lat 20. XX w. zakład kadyński rozbudowano o budynek klinkierni. Fabryka współpracowała z Zarządem Krajowym Niemieckich Kolei Państwowych, i bardzo szybko pozyskano dla tych produktów nowy rynek zbytu. W latach 30. XX w. zmodernizowano i uruchomiono nową linię produkcyjną – system Kellera, rozszerzono asortyment. Wytwarzano niebieski, fioletowy, a także ciemnoczerwony klinkier o standardowym formacie 25cm x 12cm x 6,5cm i tzw. „oldenburgski” w formacie 22cm x 10,5cm x 5cm. Z tego materiału powstawały również detale architektoniczne w postaci płaskorzeźbionych plakiet fasadowych, kadyński klinkier użyto do wystroju wnętrz dworców kolejowych, ale również innych budynków użytku publicznego (Urząd Finansów w Elblągu, kino „Alhambra” w Królewcu). Produkcję klinkieru zakończono w 1943 r. z powodu dużego zużycia węgla. Natomiast linie produkcyjne terakoty i majoliki działały do końca 1944 r.

Przykład kafla ozdobnego. Źródło: http://www.ostpreussisches-landesmuseum.de/

Produkcja Cadinera Majolika zakończyła się w 1945 roku. Mieszkańcy miasteczka, jak również wieloletni dyrektor fabryki – Wilhelm Dietrich, wyemigrowali na zachód.
Ceramika z Kadyny od wielu lat jest obiektem poszukiwań koneserów. Naczynia z Kadyn wyróżnia kunsztowność formy oraz trwały, głęboki kolor i wyjątkowy połysk. Produkty manufaktury były zdobione były ręcznie, z niezwykłą starannością wykonania, na co zwracali ogromną uwagę wszyscy zarządzający wytwórnią.

Sygnatury:

źródło:

  • https://www.polish-online.com/polen-ermland-masuren/koenigliche-majolika-und-terrakotta-werkstatt-cadinen.php fbclid=IwAR1zVMHLZ69_4qw-IRDp2fI_1-L66z78Zf8A31UT8JQSV1zpjGhepQCWXls
  • http://rynekisztuka.pl/2013/02/26/ceramika-kadynska-klasyka-z-prostota-wczesnego-modernizmu/
  • http://fotocollectie.huisdoorn.nl